Wierzchowie, o miejscu, które nie chce być zapomniane

Korzystając z okazji, że zostałem zaproszony przez Martę Krztoń, sołtyskę sołectwa Wierzchowie, liderkę KGW „Zespół Wierzchowianie”, którzy przy okazji są wystawcami Wielkowiejskiego Targu, do współtworzenia Biesiady Jesiennej we wsi Wierzchowie, która odbyła się 6 września 2025 r., postanowiłem sięgnąć do archiwów i spróbować uporządkować to, co wiemy o tej wsi i jej historii. Wydaje mi się, że taki zapis może być przydatny w pracach nad utrwalaniem tożsamości kulturowej i historycznej wspólnoty. Jest to też jeden z postulatów Mądrych Wiosek, by poszukiwać swoich korzeni, poznawać bogactwo regionu, kultury i krajobrazu. Dzięki temu możemy ożywiać to, co zapomniane, kontynuować przerwane wątki, a z pewnością przypominać dorobek przodków, bo jakby nie było, jesteśmy ich sukcesem, i to właśnie dzięki nim żyjemy dziś tu, w teraźniejszości, a szczęściarze w Wierzchowie 🙂
Mam nadzieję, że ten tekst stanie się impulsem do dalszych poszukiwań informacji, zapodzianych, czy to w szufladach i na strychach, czy w pamięci naszych seniorów i seniorek. Chciałbym, aby zainspirował również inne sołectwa gminy Wielka Wieś do odkrywania kart swojego lokalnego dziedzictwa.

Wierzchowie leży w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, w gminie Wielka Wieś, na Wyżynie Krakowsko Częstochowskiej, w rejonie górnego odcinka Doliny Kluczwody, zwanej też Doliną Wierzchówki (Wikipedia). Miejscowość sąsiaduje z drogą krajową numer 94 prowadzącą z Krakowa do Olkusza, choć sama droga nie przecina zwartej zabudowy. Sołectwo zajmuje powierzchnię 251 hektarów, a liczba mieszkańców w ostatnich latach utrzymuje się w granicach pięciuset czterdziestu do pięciuset pięćdziesięciu osób (UG Wielka Wieś).
Krajobraz, w którym osadzona jest wieś, nie jest przypadkowy. Dolina Kluczwody, to nie tylko piękne miejsce spacerów, ale też obszar objęty ochroną. Rezerwat przyrody utworzono w 1989 roku i obejmuje ponad 35 hektarów (CRFOP). Strome zbocza, wąskie dno doliny, meandrujący potok i obszary lasów grądowych, czyli wilgotnych, żyznych lasów liściastych, oraz buczyn karpackich sprawiają, że krajobraz ten należy do najcenniejszych w regionie. Dolina wchodzi w skład Parku Krajobrazowego Dolinki Krakowskie i stanowi ważną część dziedzictwa przyrodniczego Małopolski (ZPKWM, Jura Travel). Nad doliną góruje Zamkowa Skała, gdzie do dziś można odnaleźć relikty średniowiecznej strażnicy, niewielkiej wieży stołpu, pamiętającej czasy, gdy w XIV wieku tędy prowadziły szlaki i potrzebna była ochrona granic (Wikipedia).
Sercem doliny jest woda. Potok, który urzędowo nazywa się Wierzchówka, a w mowie potocznej częściej Kluczwoda, bije źródłami w obrębie wsi, u podnóża masywu Berdo, niedaleko Jaskini Mamutowej (PRNG, jaskiniejury.pl). W Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych zapisano nazwę Wierzchówka, a jako oboczną Kluczwoda. To pierwsze określenie pochodzi wprost od wsi – „woda z Wierzchowia”, to drugie, natomiast ma charakter ludowy i wiąże się z krętym, kluczącym biegiem potoku (Orle Gniazda). Źródła nie są jednym punktem, jak czasem przedstawiają to przewodniki, lecz zespołem krasowych wywierzysk, które wspólnie dają początek rzece uchodzącej dalej do Rudawy (Geoportal).
Nazwy wsi i doliny również niosą ze sobą historię. Wierzchowie wywodzi się od słowa „wierzch”, czyli szczyt, wyżej położone miejsce, a w wielu językach słowiańskich także początek lub źródło. Podobny mechanizm odnajdujemy w nazwach takich jak czeskie Vrchlabí, u źródeł Łaby (Brückner). Hydronim Wierzchówka jest typowym przykładem nazwy odmiejscowej, wskazującej, że to właśnie z tej wsi wypływa potok. Z kolei Kluczwoda jest nazwą tradycyjną, która zachowała się dzięki mieszkańcom i turystom.
W okolicach wsi, podziemia kryją dwa wyjątkowe miejsca. Najbardziej znana jest Jaskinia Wierzchowska Górna, jedna z największych jaskiń Jury Krakowsko Częstochowskiej. Jej korytarze mają 975 metrów długości, z czego 700 zostało udostępnione turystom. To najdłuższa oświetlona trasa jaskiniowa w Polsce (jaskiniawierzchowska.pl). Już w XIX wieku prowadzono tu badania archeologiczne, odkryto ślady osadnictwa neolitycznego i wczesnobrązowego, a także kości niedźwiedzia jaskiniowego i hieny (Wikipedia, Ossowski, Zawisza). Wnętrze jaskini utrzymuje stałą temperaturę około ośmiu stopni i wilgotność bliską stu procent. Kilkaset metrów dalej znajduje się Jaskinia Mamutowa, krótsza, ale z monumentalnym otworem i ogromną komorą wejściową. To miejsce szczególnie znane wśród wspinaczy, którzy wytyczyli tu dziesiątki tras, w tym najtrudniejsze w kraju. Nazwa jaskini pochodzi od znaleziska ciosu mamuta (Wikipedia, jaskiniejury.pl).
Historia Wierzchowia, zapisana nie tylko w kamieniu i wodzie, ma swoje ważne punkty także w dokumentach. Wieś pojawia się w Liber beneficiorum Jana Długosza w drugiej połowie XV wieku, jako osada należąca do parafii Biały Kościół (Długosz). To dowód, że już wtedy funkcjonowała tu wspólnota wiejska. Wcześniej, w XIV wieku, powstała strażnica na Zamkowej Skale, ślad rycerskiej obecności i militarnej czujności (Wikipedia). W epoce nowożytnej Wierzchowie należało do Starostwa Ojcowskiego, a w XVII wieku trafiło w ręce sekretarza królewskiego Jana Wizemberga (OPN). W XX wieku na wzgórzu ponad wsią wzniesiono murowany dwór z parkiem krajobrazowym. Przechodził on przez ręce rodzin Czaputowicz Krzyżanowskich, Walterów, Popielów, a od 1919 roku Ślizowskich. Po wojnie teren częściowo przejęła Gminna Spółdzielnia Samopomoc Chłopska, co spowodowało degradację starodrzewu, a dziś zespół dworski znajduje się w rękach prywatnych (UG Wielka Wieś, portale zabytków). W dawnych źródłach znajdujemy także wzmianki o młynie na Wierzchówce, choć jego dokładnej lokalizacji trzeba jeszcze szukać w lustracjach królewskich i materiałach parafialnych.
Opowieść o Wierzchowie można streścić: najpierw była wieś na jurajskiej wierzchowinie, u jej stóp biją krasowe źródła potoku, który nazwano Wierzchówką, a tradycyjnie Kluczwodą, dolina wzięła od niego swoją nazwę, a w źródłach historycznych, wieś figuruje już u Jana Długosza, gdy tymczasem w dolinie, do dziś stoją ruiny średniowiecznej strażnicy na Zamkowej Skale. I do dziś żyje w Wierzchowie lokalność, którą charakteryzuje otwartość i gościnność, i choć dziś, poznawszy targową społeczność wielkowiejską, nie dziwię się temu, bo wydaje się to cechą całego regionu…, a dlaczego tak się dzieje, to nie wiem, tu potrzebna, by była dogłębna analiza historii tej części Małopolski, ale jestem pewny jednego Wierzowianie, mogą być dumni ze swojej historii i dziedzictwa!
Tekst, fot. Janusz Bończak, koordynator Wielkowiejskiego Targu, Mądre Wioski, Przedmieścia (fot. z widokiem na Dolinę Kluczwody – Wikipedia)
Źródła:
Wikipedia, hasła: „Wierzchowie (woj. małopolskie)”, „Jaskinia Wierzchowska Górna”, „Jaskinia Mamutowa”, „Zamek w Dolinie Kluczwody”;
Urząd Gminy Wielka Wieś – dane sołeckie i statystyczne;
CRFOP – Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody;
Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Małopolskiego (zpkwm.pl);
Jura Travel – przewodniki krajoznawcze;
Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych (Geoportal.gov.pl);
Portal jaskiniejury.pl – opisy terenowe i przewodniki;
Orle Gniazda – przewodniki turystyczne;
Aleksander Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego;
Jan Długosz, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis;
Gotfryd Ossowski, Jan Zawisza – opracowania archeologiczne XIX wieku;
Ojcowski Park Narodowy – opracowania własnościowe;
Regionalne portale zabytków – informacje o dworze i parku w Wierzchowie.